WIRTUALNE MUZEUM POLSKA 360 - WYSTAWY 2021

Dom Narodów

Odrodzona po I wojnie światowej Rzeczpospolita była państwem niejednolitym narodowościowo i rozległym terytorialnie. Było to powiązane z antypolską polityką zaborców oraz budzeniem się świadomości narodowej w XIX w. Jednakże zróżnicowanie narodowościowe II RP pozwalało zachować każdej z grup swoją odrębność kulturową, religijną i obyczajową. Życie codzienne (szkoły, sklepy, miejsca kultu, prasa, uroczystości, życie sąsiedzkie itd.) pomimo różnic etnicznych, odbywało się w naturalnym poczuciu wspólnoty. Koegzystujące od stuleci, przeważnie w zgodzie, narody rozwijały wspólną kulturę (opartą na wzorcach polskich) wnosząc i wzbogacając ją o własne wartości, tradycję, język i obyczaje. Dotyczyło to przeważnie elit społeczeństwa kresowego, natomiast chłopi przeważnie żyli w obrębie własnej kultury i religii. Należy również pamiętać, iż mniejszości narodowe brały udział w życiu politycznym (przedstawiciele w parlamencie), kulturalnym, społecznym i naukowym całego Kraju.

Pluralizm narodowościowy budził niestety antagonizmy, które bardzo często przebiegały po linii podziałów etnicznych. Destabilizowały one sytuację wewnętrzną państwa, miały także negatywny wpływ na jego stosunki zagraniczne. Wiele czynników w okresie 1918-1939 w istotny sposób wpływało na status oraz stopień samoidentyfikacji poszczególnych grup narodowościowych na Kresach Wschodnich, a także na relacje między nimi. Były to m.in.: polityka narodowościowa II Rzeczypospolitej, przemiany cywilizacyjne, aktywność organizacji mniejszości narodowych i wspólnot religijnych oraz polityka ZSRR. Problemy narodowościowe powiązane były także z wyznaniem i miejscami kultu religijnego, odgrywały również znaczną rolę w życiu kulturalnym i politycznym. Kwestie narodowościowe II RP regulował tzw. Mały Traktat Wersalski podpisany 28 czerwca 1919 r. Traktat o ochronie mniejszości narodowych i wyznaniowych oraz ustawy konstytucyjne z 1921 i 1935 r., a także polityka inkorporacyjna (idea inkorporacji ziem kresowych do mającego powstać państwa polskiego, R. Dmowski) oraz federalistyczna (idea systemu państw sfederowanych z Rzeczypospolitą, J. Piłsudski) partii politycznych.

Ważnym zjawiskiem było istnienie na Kresach Wschodnich grup ludności, których tożsamość narodowa nie była wyraźnie określona. Samoidentyfikacji dokonywano wówczas na gruncie religii, używanego języka-dialektu, obyczajów oraz poczucia współistnienia w ramach małej ojczyzny. Członkowie wspólnoty, którzy nie umieli lub nie chcieli siebie inaczej określić posługiwali się określeniem tutejszy. W skali całej II RP odsetek Polaków w ogólnej liczbie mieszkańców wynosił około 64%, Ukraińców 16%, Żydów 10 %, Białorusinów 6%, Niemców 4%. Pozostałą część ludności stanowiły takie mniejszości narodowe jak: Ormianie, Litwini, Czesi, Słowacy, Cyganie, Huculi, Tatarzy, Poleszuccy oraz Karaimowie.

Warto przyjrzeć się bliżej poszczególnym grupom narodowym zamieszkującym Kresy od setek lat. Polacy, mimo iż na ziemiach wschodnich nie stanowili większości, byli zewnętrznym punktem odniesienia dla funkcjonowania pozostałych grup etnicznych. Stanowili fundament polskiej państwowości i kultury (szczególną rolę odgrywały duże miasta jak np. Wilno i Lwów), a także kościoła katolickiego. Czynnikiem, który powodował niestety niekiedy napięcia w stosunkach narodowościowych było polskie osadnictwo wojskowe o charakterze kolonizacyjnym.

Osadnicy, będąc elementem napływowym, słabo znający miejscowe stosunki, silnie odczuwali obcość innych grup etnicznych. Zdarzało się, iż podobną rolę spełniała część funkcjonariuszy aparatu państwowego. Wobec braku znajomości społeczności lokalnych niejednokrotnie swoją działalnością przyczyniali się do zaostrzania stosunków narodowościowych. Zjawiska te prowadziły do krystalizowania się dwóch głównych nurtów: lojalności wobec państwowości polskiej oraz antypolonizmu.

Ukraińcy.

W XIX i XX w. terminem Rusinów określano ukraińską ludność zamieszkującą Galicję, Podkarpacie i Bukowinę. W II RP część ludności ukraińskiej deklarowała się jako Rusini, dotyczyło to szerokich grup słabo wykształconej ludności wiejskiej zakorzenionych w lokalnych ojczyznach (odróżniały ich słowiańskie dialekty i wiara greko-katolicka). Ukraińcy zamieszkiwali województwa: poleskie, stanisławowskie, wołyńskie, tarnopolskie oraz lwowskie.

Społeczność ukraińska w znacznej mierze posiadała charakter rolniczy, tylko nieliczna grupa jej przedstawicieli mieszkała w miastach. Gospodarstwa rolne były przeważnie rozdrobnione, większa własność ziemska skupiona w rękach nielicznego ziemiaństwa koncentrowała się na Wołyniu. Podstawowym czynnikiem budującym świadomość narodową i poczucie odrębności Ukraińców był Kościół. Posiadali oni dobrze rozwinięte i zorganizowane życie społeczne: całą sieć towarzystw, spółdzielni, związków oświatowych, kulturalnych, gospodarczych, religijnych i sportowych. Największe znaczenie dla kształtowania tożsamości narodowej miały m.in. Naukowe Towarzystwo im. Tarasa Szewczenki, Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Prosvita”, Ukraińskie Towarzystwo Pedagogiczne „Ridna Szkoła”. W II RP funkcjonowały następujące ukraińskie instytucje gospodarcze: Ziemski Bank Hipoteczny, Centralny Bank Spółdzielczości, Towarzystwo Asekuracyjne „Dniestr” oraz towarzystwo „Wiejski Gospodarz”. Ukraińska młodzież skupiała się w takich organizacjach jak: „Płast”, „Sokół”, „Łuck”.

W II Rzeczypospolitej stosunki polsko-ukraińskie były bardzo napięte, coraz większym zagrożeniem stawał się ukraiński separatyzm, wzrastała wzajemna niechęć. UWO (Ukraińska Wojskowa Organizacja), powstała po traktacie ryskim z 1921 roku, prowadziła terrorystyczną działalność domagając się niepodległości zachodniej Ukrainy. Od 1930 r. państwo polskie wzmogło represje w stosunku do mniejszości ukraińskiej, ograniczano i likwidowano organizacje i instytucje tej mniejszości. Represje ze strony polskiej dotyczyły m.in. stosowania języka ukraińskiego w szkolnictwie, kwestii cerkwi ukraińskich oraz majątków ziemskich. Ograniczono działalność organizacji gospodarczych oraz politycznych, a także kulturalnych i oświatowych.

Białorusini

zamieszkiwali wschodnie i północne części kraju (województwa: poleskie, nowogródzkie, wileńskie oraz białostockie). Wśród Białorusinów większość stanowili małorolni chłopi, żyjący w biednych i zacofanych gospodarstwach. Niezbyt żyzne gleby, warunki klimatyczne oraz niewydajne rolnictwo nie zapewniało społeczności białoruskiej wysokiego poziomu życia. W efekcie wielu lat polityki rusyfikacyjnej władz rosyjskich oraz bardzo niskiego poziomu szkolnictwa niemal w ogóle nie wykształciły się wśród Białorusinów elity społeczne. Cechą społeczeństwa białoruskiego był bardzo niski stopień poczucia odrębnej tożsamości narodowej. Wysuwali oni jedynie postulaty dotyczące reformy rolnej, a co za tym idzie poprawy sytuacji gospodarczej mieszkańców Kresów. Często określali się jako tutejsi. Poczucie świadomości narodowej wśród Białorusinów nie rozszerzyło się poza wąski krąg elity i entuzjastów. W 1930 r. z inicjatywy Antoniego Łuckiewicza powstał w Wilnie Centralny Związek Organizacji Kulturalnych i Gospodarczych (współpracowały z nim m.in. Białoruski Komitet Cerkiewny, a później Towarzystwo Oświaty Białoruskiej). Związek skupiał się na organizowaniu bibliotek i wiejskich czytelni, rozpowszechnianiu literatury rolniczej i białoruskiej. Wydawano gazetę „Napierad” oraz rocznik „Rodny Kraj”. Przeważająca część Białorusinów wyznawała prawosławie. Władze polskie II RP wychodziły z założenia, że Białorusini stanowią nie naród, a masę etnograficzną. Na stosunki Białorusinów z II RP ujemnie wpływała polityka ZSRR wobec Białorusi. W drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku władze II RP zaostrzyły politykę stosunku do mniejszości białoruskiej, przestały zezwalać na tworzenie białoruskich instytucji i organizacji kulturalnych czy społecznych, stosowano również inne ograniczenia prawne co do ludności białoruskiej (likwidacja szkolnictwa i cerkwi).

Litwini

zasiedlali województwa wileńskie, nowogrodzkie i białostockie. Mieszkali przeważnie na wsi, wykształcili także warstwę inteligencji. Sytuacja mniejszości litewskiej w II RP zależała w dużym stopniu od wzajemnych relacji polsko-litewskich. Litwinów oraz ich organizacje po 1935 r. traktowano wrogo (jak agendy obcego państwa), wprowadzono szereg restrykcji i ograniczeń. Społeczność litewska cieszyła się dużą swobodą w dziedzinie kultury, oświaty oraz organizacji społeczno-kulturalnych. Dzięki wsparciu państwa litewskiego utrzymywano szkolnictwo, prasę litewską, rozwijano organizacje gospodarcze i kulturalne. Naczelną organizacją skupiającą Litwinów w II RP był Tymczasowy Komitet Litwinów Wileńskich, który pełnił rolę centrali i zwierzchnictwa w stosunku do innych organizacji (m.in. Litewskie Towarzystwo Oświatowe „Ryta”, Litewskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny, Litewskie Towarzystwo Wychowawcze i Opieki nad Młodzieżą im. Św. Kazimierza, Litewska Spółdzielnia Kredytowa, Litewskie Towarzystwo Rolnicze, Związek Nauczycieli Litwinów, Związek Studentów Litwinów Wileńskich). Większość Litwinów była wyznania rzymskokatolickiego.

Należy pamiętać, iż Kresy zamieszkiwali również Niemcy (szczególnie ziemie dawnego zaboru austriackiego). Na położenie tej mniejszości w II RP rzutowały jej tendencje niepodległościowe oraz nacjonalistyczna polityka Niemiec. Struktura społeczna ludności niemieckiej osiadłej w Polsce była mocno zróżnicowana w zależności od rejonu, np. zamożni chłopi, właściciele folwarków, przedsiębiorcy, nauczyciele, przedstawiciele wolnych zawodów, inteligencja czy robotnicy. Mniejszość ta posiadała silną świadomość narodową, prowadziła bogate życie kulturalne, społeczne, gospodarcze, religijne i polityczne.

Żydzi

w odróżnieniu od pozostałych mniejszości narodowych zamieszkałych na Kresach rozmieszczeni byli w miarę równomiernie na całym obszarze. Społeczność żydowska mieszkała głównie w miastach i miasteczkach nazywanych przez nich samych sztetł (nazwa w języku żydowskim) w oddzielnych dzielnicach/kwartałach o specyficznym układzie społecznym i obyczajowości tworzącym zamkniętą całość. Obok polskiej, posiadali odrębną administrację, której podlegali wyłącznie Żydzi. Głównym organem władzy była gmina żydowska (kahał). Charakteryzowali się odrębnością kulturową i językową. Większość z nich nie uległa asymilacji, całym światem dla nich był sztetł, a jedynym językiem jaki znali i się posługiwali na co dzień był żydowski (jidysz). W sztetł wydawano i czytano gazety po żydowsku, znajdowały się tam odrębne instytucje kulturalne, kluby sportowe, biblioteki, a także żydowskie świątynie – synagogi i bóżnice, w których wyznawcy judaizmu mogli modlić się i obchodzić święta żydowskie. Tam znajdowały się również szkoły powszechne z wykładowym językiem żydowskim oraz religijne Talmud Tory, chedery i jesziwy, gdzie od najmłodszych lat można było studiować Torę i Talmud. Językiem dnia codziennego był język żydowski (jidysz), w synagogach natomiast modlono się po hebrajsku. Tylko nieliczni z nich (syjoniści – zwolennicy utworzenia odrębnego państwa żydowskiego) porozumiewali się między sobą współczesnym hebrajskim. Tendencje asymilacyjne wśród ludności żydowskiej na Kresach Wschodnich były ograniczone. Zajmowali się oni głównie handlem i rzemiosłem. Na fali nasilenia się nastrojów nacjonalistycznych w Europie okresu międzywojennego zdarzały się również w II RP pogromy (najgłośniejszym był pogrom lwowski w listopadzie 1918 r.) i prześladowania ludności żydowskiej (m. in. wprowadzono numerus clausus i getto ławkowe na wyższych uczelniach oraz bojkot sklepów żydowskich w latach trzydziestych).

Główne skupiska Ormian na Kresach znajdowały się we Lwowie. Prócz Lwowa Ormianie osiedlili się na przestrzeni XIV-XVII w. w Kamieńcu Podolskim, Brodach, Brzeżanach, Horodence, Jeziornem, Kutach, Łucku, Łyścu, Mohylewie, Podhajcach, Stanisławowie, Śniatyniu, Tyśmienicy, Tłumaczu, Złoczowie i Żwańcu. Większość Ormian zamieszkujących Polskę zajmowała się handlem i rzemiosłem, posiadali wykształcone elity oraz liczne ziemiaństwo. Mimo swej odrębności angażowali się w działalność w polskich instytucjach politycznych i społecznych. Prowadzili własne szkoły i bursy, wydawali we Lwowie czasopismo „Posłaniec św. Grzegorza”.

Poleszucy to grupa etniczna, zamieszkująca rejon Polesia, określająca się mianem tutejszych. Posługiwali się dialektem mieszanym języka ukraińskiego, białoruskiego oraz polskiego. Poleska gospodarka była niemal samowystarczalna, oparta na gospodarce naturalnej. Typowa poleska wieś ciągnęła się wzdłuż dwu lub czasem nawet kilku dróg, czasem budowano osady leśne. Poleszuccy byli słabo wykształconą ludnością rolniczą o małej świadomości narodowej, poddaną działaniom asymilacyjnym i polonizacyjnym ze strony polskiej. Starano się z Polesia uczynić bufor odcinający od siebie Białorusinów i Ukraińców. Największą część ludności Polesia stanowili wyznawcy prawosławia., Katolicyzm był religią mniejszości polskiej i spolonizowanej. Religijność Poleszuków stanowiła przykład ludowej kultury religijnej, w której łączone były elementy chrześcijaństwa z tradycyjnym systemem wierzeń (wierzyli w Boga Hospoda, stwórcę świata i wszelkich rzeczy na nim).

Huculi, to ludność góralska pochodzenia rusińskiego oraz wołoskiego zamieszkująca południowo-zachodnie Kresy. Cechą charakterystyczną osadnictwa huculskiego była wieś, w której gospodarstwa były oddalone od centrum wsi na rozległym terenie. Stworzyli w izolacji kulturę regionalną opartą na wzorcach ukraińskich, rumuńskich, polskich a także religii prawosławnej. Posiadali samowystarczalną gospodarkę w dorzeczu górnego Prutu, Cisy oraz Białego i Czarnego Czeremoszu. Warunki, w których żyli (góry i niewielka ilość ziemi uprawnej) spowodowały, iż w większości żyli z pasterstwa, myślistwa, hodowli koni oraz wyrębu lasu. Od połowy XIX w. istniały ośrodki rzemieślnicze np.: snycerskie, ceramiczne, tkackie i itp. Dzięki różnym wpływom kulturowym folklor huculski był bardzo bogaty, a w ich wierzeniach dominowały elementy pogańskie i magia. W listopadzie 1918 r. Huculi powołali Republikę Huculską, która objęła wschodnie Zakarpacie, w latach międzywojennych znalazła się ona w granicach II RP i stała się częścią województwa Stanisławowskiego. Huculi mieli swój udział w Wojsku Polskim. W państwie polskim istniał 49 Huculski Pułk Strzelców.

Karaimowie, etnicznie pochodzenia tureckiego, przybyli z Krymu na tereny księstwa halicko-wołyńskiego. W 1397 r. osiedlili się w Trokach i w Wielkim Księstwie Litweskim. W wyniku wybuchu I wojny światowej na terytorium II Rzeczpospolitej znalazły się 4 gminy karaimskie (dżymaty): Troki, Wilno, Łuck i Halicz. Po zakończeniu wojny stopniowo organizowano życie społeczne ludności karaimskiej. Warunki bytowe Karaimów były bardzo ciężkie, znacznym zniszczeniom uległy ich siedziby, a ludność karaimska potrzebowała swojej reprezentacji oraz aktów prawnych dotyczących Karaimów. W 1920 r. w Trokach założono szkołę karaimską, natomiast od 1924 r. ukazywało się czasopismo „Myśl Karaimska” (wydawano także pismo „Głos Karaimski”). W Wilnie w 1932 r. utworzono Towarzystwo Miłośników Historii i Literatury Karaimskiej, a w 1936 r. powołano Karaimski Związek Religijny. Ustawy dotyczące Karaimów i Tatarów zostały uchwalone przez Sejm II RP 21 kwietnia 1936 r., które regulowały funkcjonowanie wspólnot wyznaniowych tych mniejszości.

Tatarzy, przybyli na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego w XIV w., zamieszkiwali województwo białostockie, nowogrodzkie i wileńskie. Cieszyli się szeroką autonomią religijną i przywilejami. Ulegali stopniowej asymilacji kulturowej, co spowodowało stopniowy zanik ich obyczajów i języka. Śladem ich odrębności pozostała religia – islam. Ziemianie i chłopi tatarscy zasiedlali rozsiane po Wileńszczyźnie, Grodzieńszczyźnie i Nowogródczyźnie gospodarstwa. Inteligencja tatarska skupiła się w Wilnie, które było ośrodkiem życia religijnego i kulturalnego tej mniejszości (funkcjonowały tam Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej oraz Tatarskie Muzeum Narodowe). Prowadzono szeroką działalność społeczno-kulturalną wydawano dwa pisma „Rocznik Tatarski” oraz „Życie Tatarskie”. Tatarzy czuli się mocno związani z Polską, dowodem tego było utworzenie przez nich w 1919 r. Pułku Jazdy Tatarskiej oraz w latach 30-tych szwadronu tatarskiego przy 13 pułku ułanów w Wilnie.

Kresy Wschodnie zamieszkiwali także Rosjanie. Wśród ludności rosyjskiej przeważali rolnicy (na Wołyniu mieszkali nielicznie ziemianie rosyjscy), niewielki procent tej społeczności stanowiła rosyjska inteligencja. Zachowali oni poczucie własnej odrębności, przy obojętnym stosunku do państwa polskiego. Kolejną niewielką mniejszością byli Czesi. Zamieszkiwali na Wołyniu, większość Czechów stanowiła ludność wiejska. Na zamieszkanych przez Czechów terenach funkcjonowały czeskie szkoły oraz organizacje kulturalne i społeczne.

Wielonarodowość II RP związana była również z kwestią religii oraz rola wspólnot wyznaniowych w państwie. W uchwalonej w 1921 r. Konstytucji Marcowej przyjęto artykuł 114 określał, iż wyznanie rzymskokatolickie będące religią przeważającej większości narodu, zajmuje w państwie naczelne stanowisko wśród równouprawnionych wyznań. Konstytucja określała także wolność sumienia i wyznania w artykule 111: wszyscy mieszkańcy Państwa Polskiego mają prawo wolnego zarówno publicznie jak i prywatnie swej wiary i wykonywania przepisów swej religii lub obrządku. Na ziemiach wschodnich II RP katolicyzm utożsamiany był z polskością, greko-katolicyzm i prawosławie z narodowością ukraińską i białoruską. Stąd wynikały ograniczenia w stosunków do innych religii oraz preferencyjne traktowanie katolików. Związki wyznaniowe odgrywały istotną rolę w życiu publicznym i politycznym mając znaczny wpływ na poczynania swoich wyznawców. Hierarchowie kościołów oraz związki wyznaniowe często wspierały dążenia niepodległościowe swoich wiernych. Władze II RP natomiast próbowały ograniczyć zależność poszczególnych kościołów od ośrodków zagranicznych i wymusić lojalność wobec państwa. Według danych z 1938 r. na terenie II RP 65% stanowiło wyznanie Rzymsko-Katolickie, 11,9 % Prawosławne, 10,4 % Greko-katolickie, 9,5 % Mojżeszowe, 2,5 % Ewangelickie a inne wyznania 1,5 %.

W II RP na Kościół Katolicki składały się trzy obrządki: łaciński – rzymskokatolicki, greko-katolicki – tzw. unicki oraz ormiański. Większość jego wyznawców zamieszkiwała w centralnej Polsce oraz dawnej Galicji Zachodniej, a najmniej w województwach wschodnich II RP. Nadrzędną pozycję Kościoła Katolickiego wzmocnił konkordat zawarty ze Stolicą Apostolską 10 lutego 1925 r. w Rzymie, przyznający Kościołowi znaczną autonomię i przywileje. Kościół greko-katolicki skupiał gównie Ukraińców zamieszkujących tereny dawnej Galicji Wschodniej. Metropolia greko-katolicka znajdowała się w Lwowie, w jej skład wchodziły diecezje przemyska i stanisławowska. Na stosunki na linii państwo – Kościół Greko-katolicki rzutowały dążenia niepodległościowe Ukraińców. Wierni obrządku ormiańskiego skupiali się w archidiecezji lwowskiej (podzielonej na 8 parafii). Obrządek był zbliżony do łacińskiego, najważniejsze święta to: Amator kam Nor Tari (Nowy Rok), Surb Cnund (Boże Narodzenie), Trndez (Witanie Pana), Wardananc Ton (Święto Wardananc) oraz Cechasoanutjan Zoheri Hishataki (dzień pamięci tureckiego ludobójstwa Ormian).

Cerkiew Prawosławna skupiała głównie Ukraińców i Białorusinów zamieszkałych na Polesiu i Wołyniu. W 1922 r. została uznana za kościół autokefaliczny (niezależny od Cerkwi Rosyjskiej), co spotkało się z oporem hierarchów i wiernych. Władze polskie dążyły do utrzymania autokefalii i uniezależnienia Cerkwi od Rosji.

Kościół prawosławny postrzegany był jako pozostałość zaboru rosyjskiego i narzędzie rusyfikacji, którą należało ograniczyć. Hierarchowie prawosławni oskarżali władze polskie o nakłanianie prawosławnych do zmiany wyznania oraz odbieranie cerkwi (rewindykacja dawnych kościołów katolickich odebranych w okresie zaborów).

Na terenie II RP działał Żydowski Związek Religijny skupiający autonomiczne gminy wyznaniowe kierowane przez rabinów i podrabinów. Społeczności żydowskie posiadały odrębne świątynie – synagogi, bożnice oraz Talmud Tory, jesziwy i chedery – szkoły religijne. Co tydzień świętowano szabat(sobotę), a w ciągu roku obchodzono takie święta jak (ruchome – obchodzone według kalendarza żydowskiego opartego na roku księżycowym) Simchat Tora (Radość Tory), Szana Towa (Nowy Rok), Jom Kipur (Sądny Dzień), Sukot (Święto kuczek) Purim, Pesach i inne. Wyznanie mojżeszowe silnie identyfikowało i łączyło wszystkich Żydów w jedną wspólnotę religijną, choć w społeczeństwie żydowskim w zależności od stopnia wykształcenia, poglądów politycznych stosunek do religii był zróżnicowany. Wraz z narastającym antysemityzmem przyniosły również radykalizację wśród społeczeństwa żydowskiego, które coraz bardziej popierało syjonistyczny program – utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie.

Wyznawcy protestantyzmu nie stanowili jednolitej grupy religijnej, skupieni byli w kilku związkach religijnych (Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Reformowany, Kościół Ewangelicko-Unijny itp.) oraz w mniejszych grupach (metodyści, baptyści, adwentyści itp.). Większość jego wyznawców stanowili Niemcy oraz wielu Polaków, a jego hierarchowie byli lojalni wobec państwa polskiego, choć część była proniemiecka (luteranie).

Wyznawcami Islamu na Kresach byli polscy Tatarzy. Posiadali 19 gmin wyznaniowych, w których znajdowały się meczety i cmentarze muzułmańskie – miary. Uroczystości świąteczne odbywały się we wszystkich meczetach, centrach muzułmańskich oraz domach modlitw. Wyjątkowość świąt muzułmańskich polega również na tym, że są to święta ruchome. Najważniejszymi w roku są święta: Id Al Fitr (Ramadan Bajram) oraz Id Al Adha (Kurban Bajram). W 1925 r. powstał Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej, zajmujący się sprawami wiary. Na czele związku stał Mufti rezydujący w Wilnie.

Religia karaimska była oparta na Starym Testamencie., Na liturgię karaimską składały się psalmy, fragmenty ksiąg biblijnych oraz hymny religijne. Teksty Starego Testamentu czytano w języku hebrajskim, inne modlitwy w języku karaimskim (należącym do grupy języków tureckich). Ważniejsze święta to: Szabbat kiuniu (sobota), Janhy aj (Dzień Nowiu), Chydży Tymbyłłarnyn (Wielkanoc), Chydży Aftalarnyn (Zielone Święta), Chydży Byrłyharnyn (Święto Trąb), Chydży Ałaczychłarnyn (Święto Plonów), Boszatłych Kiuniu (Dzień Odpuszczenia Grzechów). Obchodzono je w świątyniach zwanych kienesami. Karaimów obowiązywały także posty. Z najważniejszych centrów kultu Karaimów należy wymienić: Troki oraz Wilno.