Kresy Wschodnie w pigułce

Zrodzone w walce

W WYNIKU ROZBIORÓW RZECZPOSPOLITA ZOSTAŁA WYMAZANA Z MAPY EUROPY. POMIMO LICZNYCH POWSTAŃ NARODOWYCH POLAKOM NIE UDAŁO SIĘ ODZYSKAĆ NIEPODLEGŁOŚCI. DOPIERO ŚWIATOWY KONFLIKT, W KTÓRYM WZIĘŁY UDZIAŁ WSZYSTKIE PAŃSTWA ZABORCZE, OBALENIE CARATU PRZEZ REWOLUCJĘ LUTOWĄ, A NASTĘPNIE PAŹDZIERNIKOWĄ W ROSJI, ROZPAD AUSTRO-WĘGIER I ZAŁAMANIE POTĘGI NIEMIEC STWORZYŁY SPRZYJAJĄCE WARUNKI DO ODBUDOWY PAŃSTWA POLSKIEGO.

JEDNYM Z NAJWAŻNIEJSZYCH ZADAŃ, KTÓRE STANĘŁY PRZED POWSTAJĄCYM PAŃSTWEM POLSKIM, BYŁO USTALENIE JEGO KSZTAŁTU TERYTORIALNEGO. PIERWSZE DECYZJE W TEJ SPRAWIE ZAPADŁY PODCZAS KONFERENCJI ZORGANIZOWANEJ W 1919 ROKU W WERSALU POD PARYŻEM. 28 CZERWCA 1919 ROKU PODPISANO TRAKTAT POKOJOWY Z NIEMCAMI, KTÓRY JEDNOCZEŚNIE USTALAŁ POLSKĄ GRANICĘ ZACHODNIĄ. ZUPEŁNIE INACZEJ PRZEDSTAWIAŁA SIĘ SPRAWA GRANICY WSCHODNIEJ. STANOWISKO PAŃSTW ENTENTY WOBEC MIEJSCA POLSKI NA WSCHODZIE BYŁO NIEKONSEKWENTNE I ZMIENNE. Z JEDNEJ STRONY OBAWIANO SIĘ EKSPANSJI BOLSZEWIZMU, A Z DRUGIEJ USZCZUPLENIA PRZEZ POLSKĘ ROSYJSKIEGO STANU POSIADANIA. W ZAISTNIAŁEJ SYTUACJI OCZYWISTYM STAŁA SIĘ KONIECZNOŚĆ WYWALCZENIA KSZTAŁTU GRANICY WSCHODNIEJ NA PŁASZCZYŹNIE DYPLOMATYCZNEJ, ALE PRZEDE WSZYSTKIM PRZY POMOCY SIŁY MILITARNEJ.

WIĘKSZOŚĆ POLAKÓW UWAŻAŁA ZIEMIE SPRZED ROZBIORÓW ZA NATURALNĄ CZĘŚĆ HISTORYCZNEGO I NARODOWEGO DZIEDZICTWA. NIE UWZGLĘDNIONO JEDNAK NOWEJ RZECZYWISTOŚCI, BĘDĄCEJ KONSEKWENCJĄ PONADSTULETNIEJ POLITYKI ROSYJSKIEGO I AUSTRIACKIEGO ZABORCY, KTÓREJ REZULTATEM BYŁY DALEKO IDĄCE ZMIANY W SYTUACJI POLSKIEGO ŻYWIOŁU NA KRESACH. W KOŁACH POLITYCZNYCH, W DYSKUSJI NAD PRZYSZŁOŚCIĄ PAŃSTWOWĄ ZIEM WSCHODNICH, KTÓRE MIAŁY BYĆ ZAJĘTE PRZEZ WOJSKA POLSKIE, ZARYSOWAŁY SIĘ DWIE ZASADNICZE KONCEPCJE USTROJOWE – FEDERACJI (AUTORSTWA PIŁSUDSKIEGO) I INKORPORACJI (AUTORSTWA ROMANA DMOWSKIEGO, PRZECIWNIKA POLITYCZNEGO PIŁSUDSKIEGO, KTÓRY JEDNAK BEZSPRZECZNIE POŁOŻYŁ OLBRZYMIE ZASŁUGI DLA USTANOWIENIA NIEPODLEGŁOŚCI PAŃSTWA POLSKIEGO). Z ŻADNĄ Z NICH NIE MOGLI SIĘ POGODZIĆ ZARÓWNO PRZYWÓDCY BOLSZEWICKIEJ „CZERWONEJ” JAK I KONTRREWOLUCYJNEJ „BIAŁEJ” ROSJI. TRAKTOWALI ONI ODRODZONĄ POLSKĘ JAKO CZĘŚĆ BYŁEGO ROSYJSKIEGO IMPERIUM. WEDŁUG OPINII „BIAŁYCH” ODGRADZAJĄCA ROSJĘ OD EUROPY NIEPODLEGŁA POLSKA NARUSZAŁA PRYNCYPIA POLITYKI ROSYJSKIEJ, NAWIĄZUJĄCEJ DO CZASÓW PIOTRA I I KATARZYNY II, NATOMIAST „CZERWONI” WYRAŻALI POGLĄD, ŻE UTRWALANIE ZDOBYCZY REWOLUCJI I ZBUDOWANIE NOWEGO SPOŁECZEŃSTWA TYLKO W GRANICACH JEDNEGO, BOLSZEWICKIEGO PAŃSTWA JEST NIEMOŻLIWE. BEZWZGLĘDNYM WARUNKIEM UTRZYMANIA ZDOBYCZY REWOLUCJI PAŹDZIERNIKOWEJ BYŁO DLA NICH PRZENIESIENIE IDEI SOCJALISTYCZNEJ NA ZACHÓD. POLSKA, ODDZIELAJĄCA ROSJĘ OD OŚRODKÓW KLASY ROBOTNICZEJ W NIEMCZECH, CZECHOSŁOWACJI CZY NA WĘGRZECH MIAŁA ZNIKNĄĆ.

WALKA O WSCHODNIĄ GRANICĘ POLSKI NIE ROZPOCZĘŁA SIĘ JEDNAK OD KONFLIKTU ZBROJNEGO Z BOLSZEWICKĄ ROSJĄ, LECZ Z ZACHODNIO-UKRAIŃSKĄ REPUBLIKĄ LUDOWĄ (ZURL). STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE SZCZEGÓLNIE ANTAGONIZOWAŁ SPÓR O LWÓW, GDZIE WIĘKSZOŚĆ ETNICZNĄ STANOWILI POLACY. WALKI ROZPOCZĘŁY SIĘ 1 LISTOPADA 1918 ROKU OD OPANOWANIA PRZEZ ŻOŁNIERZY AUSTRO-WĘGIERSKICH POCHODZENIA UKRAIŃSKIEGO WIĘKSZOŚCI GMACHÓW PUBLICZNYCH WE LWOWIE ORAZ PROKLAMACJI UTWORZENIA ZACHODNIO-UKRAIŃSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ. PRZECIW TEMU WYSTĄPIŁY POLSKIE ORGANIZACJE KONSPIRACYJNE, POLSCY MIESZKAŃCY MIASTA, W TYM RÓWNIEŻ MŁODZIEŻ, NAZWANA PÓŹNIEJ ORLĘTAMI LWOWSKIMI. PIERWSZY ETAP KONFLIKTU ZAKOŃCZYŁ SIĘ W NOCY Z 22 NA 23 LISTOPADA 1918 R., GDY ODDZIAŁY UKRAIŃSKIE ARMII HALICKIEJ WYCOFAŁY SIĘ ZE LWOWA, ROZPOCZYNAJĄC RÓWNOCZEŚNIE JEGO OBLĘŻENIE. 22 MAJA 1919 ROKU WOJSKA NIEPRZYJACIELSKIE WYCOFAŁY SIĘ SPOD MIASTA WOBEC OFENSYWY WOJSKA POLSKIEGO. W NASTĘPNYCH MIESIĄCACH WALKI O GALICJĘ WSCHODNIĄ TOCZONO ZE ZMIENNYM SZCZĘŚCIEM. DOPIERO OD WIOSNY 1919 ROKU, M.IN. DZIĘKI ZAANGAŻOWANIU NA FRONCIE UKRAIŃSKIM „BŁĘKITNEJ ARMII” GEN. HALLERA, WOJSKA ZURL BYŁY SYSTEMATYCZNIE SPYCHANE NA WSCHÓD. BY W POŁOWIE LIPCA ZOSTAĆ WYPARTE ZA RZEKĘ ZBRUCZ. FORMALNE ZAWIESZENIE BRONI, SANKCJONUJĄCE POLSKI STAN POSIADANIA, ZOSTAŁO ZAWARTE 1 WRZEŚNIA 1919 ROKU, NATOMIAST 21 LISTOPADA RADA NAJWYŻSZA KONFERENCJI POKOJOWEJ ZATWIERDZIŁA STATUT AUTONOMICZNY DLA GALICJI WSCHODNIEJ. POLSKA OTRZYMAŁA MANDAT LIGI NARODÓW NA ZARZĄDZANIE TYM OBSZAREM PRZEZ 25 LAT. W MARCU 1923 ROKU GALICJA WSCHODNIA OSTATECZNIE ZOSTAŁA UZNANA NA ARENIE MIĘDZYNARODOWEJ ZA INTEGRALNĄ CZĘŚĆ ODRODZONEGO PAŃSTWA POLSKIEGO.

W CIENIU KONFLIKTU Z BOLSZEWICKĄ ROSJĄ ROZGORZAŁ SPÓR POLSKO-LITEWSKI. W ŚWIADOMOŚCI POLSKIEJ WCIĄŻ ŻYWE BYŁY TRADYCJE UNII LUBELSKIEJ. PRZYWÓDCY ODRADZAJĄCEGO SIĘ PAŃSTWA LITEWSKIEGO NIE WIDZIELI JEDNAK MOŻLIWOŚCI BLIŻSZEGO ZWIĄZKU Z RZECZĄPOSPOLITĄ. PUNKTEM ZAPALNYM STAŁA SIĘ SPRAWA WILNA I WILEŃSZCZYZNY. W TRAKCIE POGONI ZA BOLSZEWIKAMI WOJSKA POLSKIE WKROCZYŁY NA TERENY STANOWIĄCE PRZEDMIOT SPORU Z LITWĄ. ZE WZGLĘDU NA TO, ŻE W MYŚL ZAWARTEGO WCZEŚNIEJ TRAKTATU LITEWSKO-BOLSZEWICKIEGO WILNO MIAŁO PRZYPAŚĆ LITWIE ORAZ WOBEC ZDECYDOWANEGO SPRZECIWU LITWINÓW NA PRZEPROWADZENIE PLEBISCYTU DECYDUJĄCEGO O PRZYNALEŻNOŚCI PAŃSTWOWEJ WILEŃSZCZYZNY, JÓZEF PIŁSUDSKI POLECIŁ GEN. LUCJANOWI ŻELIGOWSKIEMU UPOZOROWANIE BUNTU I WKROCZENIE Z PODLEGŁYMI MU SIŁAMI DO WILNA. 9 PAŹDZIERNIKA 1920 ROKU, ISTNIEJĄCA W STRUKTURACH WOJSKA POLSKIEGO 1 DYWIZJA LITEWSKO-BIAŁORUSKA, ZŁOŻONA W ZNACZNEJ CZĘŚCI Z ŻOŁNIERZY REKRUTUJĄCYCH SIĘ ZE SPORNEGO TERYTORIUM, WYPARŁA Z MIASTA LITWINÓW. NA OPANOWANYCH TERENACH UTWORZONO NOWE PAŃSTWO – LITWĘ ŚRODKOWĄ. 8 STYCZNIA 1922 ROKU ODBYŁY SIĘ TAM WYBORY DO LOKALNEGO SEJMU, KTÓRY NASTĘPNIE JEDNOMYŚLNIE OPOWIEDZIAŁ SIĘ ZA PRZYNALEŻNOŚCIĄ WILNA I WILEŃSZCZYZNY DO POLSKI.

OFICJALNE ZAKOŃCZENIE DZIAŁAŃ WOJENNYCH NA WSCHODZIE NASTĄPIŁO 18 MARCA 1921 ROKU W MOMENCIE PODPISANIA TRAKTATU POKOJOWEGO W RYDZE